Mijn eerste angstige gedachten over ‘de oorlog’ gingen over gewone mensen als slachtoffer en pas later kreeg ik interesse in het afstandelijke ‘grote plaatje’ van veldslagen en politiek. Mijn belangstelling voor ‘de gewone mens’ is weer terug, maar nu voor de ‘gewone mens als dader’. De aanname dat er slechts een handvol slechteriken was die miljoenen de dood in heeft gejaagd en dat de rest onschuldig was, leek me altijd al onwerkelijk.
Soms is ‘de massa’ helemaal gereed om een sterke man op het schild te heffen en hem dingen te laten doen waarvan men voorheen alleen maar droomde bij de borreltafel. De massa en de leider jutten elkaar op met dronken retoriek. Uiteindelijk gaan de willige uitvoerders aan de slag. We staan altijd weer op het punt om nieuwe sterke mannen de macht te geven en we dagen hen uit om ‘krachtdadig op te treden’. Wij zijn net zo schuldig als hen die we hebben opgedragen ons te bevelen. Het is toeval wie leider wordt of in de massa blijft. Wie uiteindelijk dader wordt of slachtoffer evenzo. Voelde iedereen dit maar zo.
